Asset Publisher Asset Publisher

Return to Full Page

کتاب نورالعیون و منابع آن

 کتاب نورالعیون و منابع آن

سخنرانی دکتر یونس کرامتی در تاریخ هشت آذر 1396 در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

دکتر یونس کرامتی عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، در این سخنرانی با نظر به کتاب نورالعیون اثر زرین‌دست، کهن‌ترین متن فارسی به‌جامانده در چشم‌پزشکی، به روش‌شناسی تصحیح متونی از این دست در تاریخ علم در جهان اسلام می‌پردازد. مسئله متون این‌چنینی این است که نسخه‌های موجود از این آثار، دارای تصحیفات و اختلافات بسیاری دارد، همین مشکلات باعث شده نسخه چاپی موجود از این اثر واجد اشکالات بسیار گردد. دکتر کرامتی با شناسایی منابع این اثر راهنمونی‌هایی برای تصحیح ارائه می‌دهند و به نکاتی درباره واژه‌گزینی فارسی در جوی که زبان رایج در علوم، زبانی دیگر یعنی عربی است، اشاره کردند.
کتاب نورالعیون، تألیف محمد بن منصور جرجانی یمانی، معروف به «زرین‌دست» است که تا به حال اولین کتاب فارسی در چشم پزشکی شناخته شده و در سال 480 هجری قمری تألیف آن به پایان رسیده است. این کتاب در سال 1391 از سوی مرکز پژوهشی میراث مکتوب تصحیح و منتشر شده است، اما اختلاف‌ها و تصحیفات بسیار در واژگان ضبط‌شده در نسخ موجود، باقی‌مانده از قرن هفتم است، چاپ مصحح را همراه با مشکلاتی ساخته است.
الف. ساختار کتاب
این کتاب در ده مقاله تنظیم شده است که به ترتیب به مباحث زیر می‌پردازد:
یک. بحث در تعریف چشم، ترکیب آن و تشریح چشم؛
دو. بیماری‌هایی که با معاینه قابل تشخیص هستند؛
سه. بیماری‌هایی که با عوارض آن می‌توان تشخیص داد؛
چهار. بیماری‌های قابل درمان؛
پنج. بیماری‌های غیرقابل درمان؛
شش. تدابیر پیش‌گیری از بیماری؛
هفت. درمان‌های با دست‌کاری (علاج بالید)؛
هشت. پزشک‌نمایان و نحوه تشخیص آنان؛
نه. داروهای مفرد برای درمان چشم؛
ده. داروهای مرکب برای درمان چشم.
 
ب. منابع کتاب
 
جرجانی در مقدمه کتاب و ابتدای مقاله دهم، آثاری را به عنوان منابع کتاب خود یاد می‌کند ولی در متن کتاب مستقیماً به آنها ارجاع نمی‌دهد، جز در یک مورد. تحقیق دکتر کرامتی نحوه استفاده کتاب نورالعیون از منابع عربی در چشم‌پزشکی را مورد بررسی قرار داده است. این تحقیق نشان می‌دهد که این کتاب از نظر محتوا در درجه اول از کتاب تذکره الکحالین علی ابن عیسی کحّال (نگاشته شده در سال‌های 390 تا 400 قمری) و سپس کتاب دوم از الحاوی محمد بن زکریای رازی است. کتاب تذکره الکحالین نیز بسیار وامدار کتاب العشر مقالات فی العین حنین بن اسحاق است.
بررسی محتوایی مقاله اول کتاب نورالعیون شباهتی بسیار با مقاله اول کتاب تذکره الکحالین دارد و مقالات دوم و سوم تذکره در مقالات دوم تا ششم نورالعیون پراکنده و بازسازی شده است. زرین‌دست کتاب نورالعیون را به صورت سؤال و جواب طرح‌ریزی کرده است و مقایسه عبارات آن با عبارات تذکره نشان می‌دهد که از نظر محتوا و اطلاعات شباهتی بسیار میان این دو اثر وجود دارد و جرجانی با عبارت‌پردازی تنها حجم اثر را افزایش داده است.
این گونه حدس زده می‌شود که جرجانی ابتدا قصد ترجمه کتاب تذکره را داشته است، به گونه‌ای که بخش‌های ابتدایی مقاله اول حتی در بیان مقاصد و منابع عین تذکره است و برخی نقص‌های ساختاری سبب شده است که کتاب را با ساختاری متفاوت از جمله جمع‌کردن تمامی نسخه‌ها در یک‌جا بازنویسی و تحریر کند.
مقالات نهم و دهم نیز برگرفته از کتاب دوم از الحاوی است، ولی مقالات هفتم و هشتم که به بحث دستکاری و تشخیص پزشک‌نمایان اختصاص دارد در متون دیگر دیده نمی‌شود و به نظر می‌رسد ناشی از تجربیات بالینی زرین‌دست باشد. او در مقاله هفتم به روش‌های جراحی چشم (علاج بالید) پرداخته و بیماری‌های قابل علاج با جراحی و شیوه و ابزارهای جراحی را توضیح می‌دهد و می‌توان مسامهت مؤلف در دانش چشم‌پزشکی دانست.
 
ج. جایگاه نورالعیون در واژه‌گزینی فارسی
یکی از مواردی که در مطالعه کتاب نورالعیون در مقایسه با منابع عربی آن قابل توجه است، فارسی‌گزینی و ترجمه واژگان طبّی به فارسی است. این نکته از این جهت نیز قابل توجه است که در آن عصر عربی-نویسی در پزشکی مقبول‌تر بوده است. در این بررسی باید علاوه بر بررسی واژگانی، حوزه‌های زبان فارسی و گویش‌های مختلف نیز مورد توجه قرارگیرد. این بررسی‌ها نیز راه را برای تصحیحی مناسب‌تر فراهم می‌نماید. چنین بررسی در مقاله نهم که به داروشناسی اختصاص دارد و از این جهت که واژه‌های فارسی از ابتدا حتی در متون عربی نیز رواج بسیار دارد، می‌تواند سهل‌الوصول‌تر باشد.