|
تاريخ علم >> شماره يكم
(خلاصه مقالات)
حكيم عمر خيام نظريه پرداز
معادلات درجه سوم
جعفز آقاياني چاووشي
حل مسألة ارشميدس باعث گرديد تا
رياضيدانان ايراني به حل معادلهاي درجه سوم كه به معادلة
ماهاني معروف است، از طريق تقاطع مقاطع مخروطي فائق آيند.
خيام در رسالة جبر و مقابلة خود حل و بحث همة
معادلات درجة سوم را ارائه ميدهد و با اين نظرية خود گام
مهمي در حل اين معادلات برميدارد. در اين مقاله نظرية
خيام را از نظر تاريخي و شناختشناسي بررسي ميكنيم.
مدل سازي رياضي براي
استخراج تقويم هجري قمري قراردادي
محمد رضا صيّاد
تاريخ نويسان و ساير پژوهشگران دربارة
چگونگي پيدايي و سير تحول تقويم هجري قمري در بخش هاي
مختلف جزيرة العرب، در 18 سال نخست پس از هجرت پيامبر
اكرم (ص) اختلاف نظر دارند. هريك از اين پژوهشگران با
استناد به آيات شريفة قرآن مجيد كه موضوع آن نجوم و تقويم
است و نيز به استناد قراردادها، صلحنامهها، فرامين و
نامههاي نوشته شده در اين سالها و انبوه روايات نقل شده
در كتب تاريخ و علوم ديني دورة اسلامي، نظراتي متفاوت و
گاه متناقض، اظهار كردهاند؛ اما تاكنون، هيچ يك از آنها
از دايرة فرض و گمان فراتر نرفتهاند (عبداللهي، ص
15-18،22-26،30؛ مهدي، ص10-19، 28، 39-52، 67، 69).
از اواسط قرن دوم هجري قمري تا زمان حاضر ،
محاسبات تقويم هجري قمري، همواره مورد توجه پژوهشگران بوده
است. برخي از اين پژوهشگران براي پاسخ گويي به نيازهاي
روزمرة روزگار خود، روشهاي محاسباتي و جدولي را ارائه
كردهاند. با اينكه، هريك از اين روشها بسته به مورد
استفادة آنها داراي مزايا و محاسني است؛ اما انجام محاسبات
ارائه شده در آنها به سهولت براي همگان امكان پذير نيست.
براي برطرف كردن اين ضعف، نگارنده به كمك رايانه به پژوهش
در زمينة مدلسازي رياضي براي استخراج تقويم هجري قمري
قراردادي پرداخته و بر اساس نتايج به دست آمده، دو معادله
طرح كرده كه در مقاله حاضر به پژوهندگاني كه به نحوي با
مسائل تقويم هجري قمري قراردادي سروكار دارند، تقديم
ميشود (صياد، «معادلهها»، ص175-181). معادلات اين مقاله
براي بازة زماني نامحدود (از سال 1 هجري قمري قراردادي به
بعد)، امكان ميدهند كه تقويم هجري قمري قراردادي، از لحاظ
تعيين سالهاي عادي و كبيسه، روزِ سال و روزِ هفته ،
محاسبه شود.
بحثي دربارة دورة 2820
سالي در تقويم هجري شمسي
ماشاءالله علياحيايي
تاريخ اختراع ساعتهاي مكانيكي دقيق به حدود
سيصد سال پيش باز ميگردد و لذا وقت مورد استناد در
اندازهگيري طول متوسط و يا طول حقيقي سال شمسي، به يادگار
مانده از قدما، بر اساس وقت اندازهگيري شده توسط ساعتهاي
خورشيدي است كه طول شبانهروز خورشيدي حقيقي، خود در طول
سال داراي تغييرات اندكي است.
امروز دقت در اندازهگيري زمان به مرزهاي
اعجابآوري رسيده است و لذا تغييرات طول حركت دوراني زمين
در شبانهروز و تغييرات طول مدت حركت انتقالي آن به دور
خورشيد دقيقاً ثابت شده است.
مبناي تاريخ شمسي در ايران بر اساس طول
واقعي سال شمسي از زمان يك اعتدال بهاري تا اعتدال بهاري
بعدي است كه حساب كبيسههاي آن در مقايسه با ظهر حقيقي در
نصفالنهار 5/52 درجة شرقي تعيين ميگردد كه لازم است در
اين رهگذر تغييرات زماني لحظة ظهر حقيقي در درازمدت در طول
اعصار و قرون دقيقاً مورد توجه قرار گيرد.
نظرات موجود دربارة دو نظر در وجود و يا
عدم وجود قاعدهاي منظم در تعيين كبيسههاي چهارساله و گاه
پنجساله در سالهاي اخير توجه صاحبنظران را به خود جلب
كرده است.
در اين مقاله دورة 2820 سالي كه گفته
ميشود در طي آن لحظة تحويل پس از پيمودن اين دوره درست بر
همان لحظهاي ميافتد كه 2820 سال پيش افتاده بود، مورد
بحث قرار ميگيرد. نتيجه اينكه استدلال علمي و تاريخي اين
دوره مشكلاتي به همراه دارد كه نيازمند بررسيهاي علمي
گستردهتري است.
زيج معتبر سنجري
جايگاه و
اهميت آن در تاريخ نجوم دورة اسلامي
حميدرضا گياهي يزدي
زيج معتبر سنجري اثر ارزشمند اخترشناس
پرآوازة ايراني عبدالرحمان خازني (475-525 ق/ 1082- 1130م)
جايگاه ممتازي در سدههاي مياني نجوم دورة اسلامي دارد.
خازني كه در مرو ميزيست، در مقدمة اين زيج به اين نكته
اشاره ميكند كه اين زيج حاصل رصدهاي 35 سالة او است. وي
در مقدمه فهرستي از نوآوريهايش را در اين زيج عرضه ميكند
كه مهمترين آنها دربارة رؤيت هلال ماه و نظرية
گرفتگيهاست. همچنين وي موارد برتري زيج معتبر را نسبت به
زيجهاي قبلي بيان كرده است. اين مقاله نسخههاي خطي به جا
مانده از زيج معتبر و بخشهاي مهم آن را بررسي ميكند.
البته هر كدام از اين بخشها و در نهايت كل زيج به بررسي و
تحليل دقيقتر نياز دارد.
رسالة عبدالرحمان صوفي
دربارة هندسة پرگاري
سيد محمد تقي
ميرابوالقاسمي ـ محمد باقري
آنچه در پي ميآيد ويرايشي است از رسالة
عربي عبدالرحمان صوفي (291-376ق) منجم و رياضيدان ايراني
دربارة ترسيم چندضلعيهاي منتظم به كمك خطكش و پرگاري كه
دهانة آن ثابت است. عبدالرحمان صوفي اين رساله را با عنوان
رسالة في عمل الاشكال المتساوية الاضلاع كلها بفتحة
واحدة و به درخواست عضدالدولة ديلمي ( 324-372 هـ ق)
نگاشته است.
ابوالوفاي بوزجاني (328-388هـ.ق) كه معاصر
صوفي بود نيز در كتاب في مايحتاج اليه الصانع من اعمال
الهندسه پيرامون ترسيم شكلهاي هندسي به كمك پرگاري با
دهانة ثابت بحث كرده است. اين موضوع در اروپاي دورة نوزايي
و همچنين در نيمة دوم قرن هجدهم ميلادي دوباره مورد توجه
هندسهدانان قرار گرفت كه از اين ميان ميتوان لئوناردو
داوينچي، جيرولامو كاردانو، نيكولو تارتاگليا و لودويكو
فراري را نام برد. ويرايش حاضر بر اساس نسخة خطي شمارة
5535 كتابخانة آستان قدس رضوي فراهم آمده كه تاريخ كتابت
آن 1286 قمري است. در اين ويرايش علامت / نشانة شروع صفحة
جديد در نسخة خطي است و همانند نسخة خطي، شمارة هر باب با
حروف ابجد در حاشيه آورده شده است. افتادگيهاي متن داخل
قلاب [ ] افزوده شده است و براي سهولت خواندن متن، آن را
پاراگرافبندي و در حد لزوم نقطهگذاري كردهايم. نسخة
ديگري از اين اثر را سيد جلالالدين تهراني به كتابخانة
آستان قدس رضوي اهدا كرده كه جزوي از نسخة شمارة 12121 با
تاريخ كتابت 1308 قمري است و در اين ويرايش در موارد لزوم
به عنوان نسخة بدل از آن استفاده كردهايم. هر دو نسخه از
روي نسخهاي كه در رمضان 688 قمري در مراغه كتابت شده
رونويسي شدهاند.
|
