|
تاريخ علم >> شماره سوم
(خلاصه مقالات)
كمالالدين فارسي، فيزيكدان و رياضيدان نوآور
پروفسور احمد جبار
كمال الدين فارسي، رياضيدان
و فيزيكدان
بزرگ، در دورهاي
ميزيست
كه جهان اسلام از سويي در حال رهايي از جنگهاي
صليبي، و از ديگر سو در آستانة مواجهه با تهاجم مغول بود.
همچنين در همين دوران بود كه جنوب اروپا، به ويژه ايتاليا،
به تدريج بر بازرگاني بين المللي مسلط ميشد.
همزماني
نسبي اين سه عامل كه به تضعيف فعاليتهاي
علمي در بعضي مناطق امپراتوري
اسلامي و تجديد حيات آن در مناطق ديگر انجاميد، يكي از مهمترين
دورههاي
تاريخ علم را در سرزمينهاي
اسلامي رقم زد؛ دورهاي
كه ميتوان
آن را
«قرن
فارسي»
ناميد.
محيط علمي تبريز كه در آن
دوره از قطبهاي
زندة علمي به شمار ميرفت،
فارسي را به نورشناسي و مطالعة كتاب المناظر ابن
هيثم علاقمند كرد. اين مطالعه كه با روشي كاملاً علمي صورت
گرفت، به كشف و اصلاح مباحثي مهم از جمله رنگين كمان،
منجر شد.
اين نوشتار در پي آن است كه
ضمن بررسي چگونگي تأثير اين عوامل بر وضعيت آثار علمي در
كانونهاي
گوناگون علميِ سرزمينهاي
اسلاميِ آن دوره، سهم كمال الدين فارسي را در پيشبرد دو
علم فيزيك و رياضي نشان دهد.
مجلس،
محلي براي تبادل نظر علمي و سرآغاز تأليفِ يك رساله از
محمد زكرياي رازي
مهرناز
كاتوزيان صفدي
در اين مقاله پيشگفتار
رسالهاي دربارة داروهاي مركب (اَيارِجات) مطرح شده است.
اين پيشگفتار در واقع گزارشي از مجلس يا گردهمايي
علمي پزشكان همعصر محمد بن زكرياي رازي است كه با حضور او
و غالباً شاهزاده يا حاكم، به منظور تبادل نظر دربارة
مسائل پزشكي (بيماريها و درمان آنها) برپا ميشده است.
كيميا از نظر ابو نصر
فارابي
جعفر آقاياني چاوشي
فارابي در مقالهاي كه
دربارة صنعت كيميا نوشته است، تلاش ميكند علت آميخته شدن
اين صنعت را با رموز و اسرار شرح دهد و سپس با توسل به
گفتههاي منطقي ارسطو عملي شدن كيميا، يعني تبديل فلزي پست
به فلز والايي همچون طلا را ثابت نمايد؛ البته برهان وي
صرفاً فلسفي است و پشتوانه تجربي ندارد. در مقالة حاضر متن
عربي رسالة فارابي و نيز ترجمة فارسي آن تقديم خوانندگان
ميشود.
كيميا در آثار جابر بن حيان
پيير لُري
كيميا براي جابر معرفت كلي
است؛ بنابراين، هدف اصلي كيميا از نظر وي يافتن راهي براي
شناخت عالم و مهمترين جنبة اين هدف جستجوي حكمت واقعي
است.
هدف اين نوشتار بررسي
اجمالي تفكر جابر در زمينة كيميا با نگرشي هرمنوتيك است.
تصحيح يك طلسم در
فردوس الحكمه
مصطفي
ذاكري
در كتاب فردوس الحكمه
از طلسمي براي تسهيل وضع حمل و سرعت بخشيدن به زايمان زنان
ديرزا يا سختزا سخن گفته ميشود كه چون صورت چاپ شدة آن
مغلوط است، ضمن معرفي اين كتاب ارجمند و مؤلف و اشارهاي
به ارزش تاريخي آن، صورت صحيح آن طلسم در اين مقاله ارائه
ميگردد و از اهميّت استفاده از طلسمات و تعاويذ و اوراد
در معالجة بيماران و آرامش بخشيدن به دردمندان و گرفتاران،
به عنوان مرحلهاي از تحوّل علم بشر، به اختصار بحث
ميشود.
صبح كاذب
حسين عليزاده غريب
در روزگار ما نور
منطقةالبروجي شايد از جملة پيداترين پديدههاي نجومي
آسمان شب نباشد، امّا اين مقاله نشان ميدهد كه در جهان
باستان چنين نبوده است. يافتة اصلي مقاله آن است كه
پديداري شماري از دنبالهداران درخشان در آسمان، مستقيماً
بر ضعف و شدت درخشش نور منطقةالبروجي اثر ميگذارد و در
اين راه به بررسي يك بازة تاريخي 500 ساله ميپردازد.
افزون بر اين به بررسي نقش نور منطقةالبروجي در شكلگيري
باورهاي روحاني آدمي دربارة جهان پس از مرگ پرداخته ميشود
و نشان داده ميشود كه بخش بزرگي از اين باورها با رصد
پديدههاي نجومي پيوند نزديك دارد.
در بخش يكم مقاله تاريخچة
رصدهاي نور منطقةالبروجي در ايران و پهنة اوراسيا، پيش از
ظهور اسلام بررسي شده، و بخش دوم به كوششهاي اخترشناسان
ايراني براي شناخت ماهيت نور منطقةالبروجي از ديد رياضي
اختصاص يافته است. رسالة خواجه نصيرالدين طوسي دربارة صبح
كاذب و معراجنامة كرتير نيز براي نخستين بار معرفي و به
چاپ رسيدهاند.
|
