|
تاريخ علم >> شماره
چهارم (خلاصه مقالات)
مقالة تاريخي لُبِگ در انتگرال
ارسلان شادمان
هانري لبگ در 1901م مقالة كوتاهي در گزارش جلسات آكادمي
پاريس به چاپ رساند كه مبناي رسالة دكتري او قرار گرفت.
اين مقاله همراه با نوشتههايي از اِميل بُرِل راجع به
اندازه، نقطة عطف مهمي در تحول آناليز حقيقي به شمار
ميآيد. ترجمه و شرح اين مقاله، موضوع نوشتة حاضر است. در
اين شرح به ويژه از چند منبع بهره ميگيريم كه يكي از
آنها حواشي سه نفر از اعضاي آكادمي علوم بر چاپ جديد اين
مقاله در تاريخ 2001 م است با عنوان «گراميداشت يكصدمين
سال مقالة لبگ».
مدرسة ترجمة حنين بن اسحاق
سيد احمد هاشمي
پژوهشگران تاريخ انديشه دورة اسلامي، حنين بن اسحاق
(194-260ق) را به درستي، نماينده فرهنگ يوناني ـ رومي در
عصر نخست عباسي دانستهاند. او مترجمي توانا و پزشكي حاذق
به شمار ميآمد و در فلسفه و كلام مسيحي دست داشت.
بيترديد ميتوان حنين را بزرگترين مترجم نهضت ترجمه عصر
عباسي خواند، چنان كه منابع كهن نيز او را «شيخ المترجمين»
نام دادهاند. او در اين عرصه شيوهگذار بود و مكتبدار.
به اعتقاد حنين هر ترجمه بر حسب توانايي مترجم و ذوق و
دانش سفارشدهندة شكل ميگيرد. از اين رو، او گاه در ترجمة
اثري به شرح و ايضاح كامل معاني ميپردازد و گاه در تلخيص
متن مبالغه ميورزد؛ با اين همه ويژگيهاي ثابتي در سبك
ترجمة وي و هم مكتبانش قابل تشخيص است.
در اين پژوهش، گوشههايي از زندگي علمي حنين همچنين روش
ترجمة او و شاگردانش و نيز نسبت حلقة ترجمه او با دانشوران
و دولتمردان زمانه بررسي شده است.
رنگين كمان آسمان:
كمال الدين
فارسي
و ديتريش دو فرايبرگ
برنارد
مت
در اين
نوشتار آراء و تعليلات دانشمندان يوناني، اسلامي و لاتيني
دربارة رنگينكمان، از ارسطو تا ديتريش دو فرايبرگ و
كمالالدين فارسي بررسي شده است. از نظر ارسطو، رنگينكمان
حاصل تابيدن نور بر ذرّات آب در ابر است. در جهان اسلام
ابن هيثم كه نخستين بار تحوّلي جديد در شناخت نور يا اپتيك
قديم پديد آورد، با «روش تجربي» به توضيح رنگينكمان
پرداخت. چند قرن بعد كمال الدين فارسي به تفسير نوشتههاي
ابن هيثم همت گماشت و با ساخت مُدلي، عوامل و زمينههاي
تشكيل رنگينكمان را بازسازي كرد. در جهان لاتيني نيز پس
از ترجمة ميراث نورشناختي اسلامي، روبرت گروستت و آلبرت
لوگراند از جملة نخستين كساني بودند كه به مطالعة اين
پديده پرداختند؛ اما در واقع كشف علت پديدة رنگينكمان در
جهان لاتيني مديون ديتريش دو فرايبرگ است. توضيحات ديتريش
حدود سالهاي 1305م/605 ق، يعني همان سالي كه فارسي نتايج
تحقيقاتش را منتشر كرده بود، ارائه شد.
بررسي يک ساعت خورشيدي استوانهاي
عربي اسلامي
دني ساووا
در ارگ قاهره، مقابل مسجد محمد علي،
تجهيزات
يک ساعت خورشيدي بر
بدنة يک برج قرار گرفته است که
بسيار خوب
کار ميکند.
اين ساعت خورشيدي به خاطر
شمار نوشتهها
و
علائم
و نيز به خاطر پيچيدگي
محاسباتي كه براي طراحي و ساخت آن به كار رفته (استوانهاي
مايل به جنوب غربي با [چهار] شاخص كج)،
يقيناً
ساعتي
استثنايي است و شاهد بسيار
خوبي براي
پيشرفت فوقالعاده فني مسلمانان
در ساخت شاخصها
و ساعتهاي
خورشيدي در قرن هجدهم ميلادي
به شمار ميآيد.
نخستين بار در اين مقاله
به بررسي اين ساعت خورشيدي و
بيان مباني رياضيات جديد آن
ميپردازيم.
نقدي بر استدلال رزنفلد در باب انتساب
يك رسالة رياضي
به الغبيگ
فاطمه سوادي
روش بديع غياثالدين جمشيد كاشاني (د. 832 ق) در محاسبة
جيب يك درجه، از برجستهترين آثار رياضيات دورة اسلامي به
شمار ميآيد. وي در اثري موسوم به
رسالة الوتر و الجيب
به تبيين اين روش پرداخته، اما متأسفانه تا كنون نسخهاي
از آن به دست نيامده است. همين مسأله توجه پژوهشگران تاريخ
علم را به
رسالة في استخراج جيب درجة واحدة
تأليف قاضيزادة رومي (د. حدود 840 ق)، دوست و همكار
كاشاني جلب نموده است. قاضيزاده در اين رساله به شرح و
بررسي روش كاشاني ميپردازد. اين مقاله با ارائة اسناد و
مدارك معتبر در پي اثبات صحت انتساب اين رساله به
قاضيزاده است.
تاريخ شناخت دستگاه گردش خون و بيماريهاي آن در دورة
اسلامي
دكتر محمد دانش
پژوه
از مرگ جالینوس تا آغاز قرن 16، جایگاه دانش پزشکی بسیار
ارتقاء يافت و زبانهای گوناگونی از جمله یونانی، لاتینی،
عربی و فارسی زبان گفتگو و نوشتاری علم پزشکی شد. پزشکان
تلمودی در عین پذیرش نبض شناسی جالینوسی، شریان و ورید را
از یکدیگر تمیز ميدادند و احتمالاً هیپرتروفی
قلب و نارسائی آن را میشناختند.
رازي شرحي از نارسائي آئورت (نه بدين نام) ميدهد و
ميتوان حدس زد كه وي پيش از ابن النفيس به گونهاي با
گردش خون ريوي آشنا بوده است و از بيماريهايي با
نشانههاي انفاركتوس ياد ميكند. مجوسي اهوازي نيز با
مقولة اخير آشنايي داشته است. در همان روزگار، ابن سينا از
ادامة ضربان قلب پس از مرگ در حيوان ياد كرده و به شرح
پريكارديت پرداخته است. پس از نظرات همانندي از جرجاني،
ابن النفيس آشكارا سخنان جالينوس درباره سوراخهاي عبور
خون از سپتوم را مردود دانسته و جريان خون كرونر و ريوي را
به درستي شرح داده است.
علم فراست در منابع اسلامي
دكتر هادي عالم
زاده و مريم معيني
پي بردن به اخلاق و شخصيت آدمي از طريق مشاهدة ظواهر
جسماني او، موضوع علم فراست يا دانش قيافهشناسي است كه
گروهي از متقدّمان و متأخّران دربارة آن سخن گفتهاند، از
جمله بقراط سدهها قبل از ميلاد به اين موضوع توجه كرده
است؛ امّا تا پيش از ارسطو فراست علمي مستقل و شناخته شده
نبود. در منابع اسلامي از افليمون يوناني به عنوان
صاحبنظر در «علم فراست» نام بردهاند. علم فراست از طريق
ترجمة منابع يوناني، به ويژه كتب طبّي، وارد جهان اسلام
گرديد و دانشمنداني چون رازي، ابنسينا، ابن رشد و جز
اينان در اين باب به بحث پرداختند و برخي از آنان نيز
رسالهها و كتابهايي مستقل در اين موضوع تأليف كردند.
رسالة في الفراسة
فخر الدين رازي يكي از اين آثار است كه لطف الله عزيز هروي
(سدة هفتم ق) آن را به فارسي ترجمه كرده است.
ترجمهاي كهن از رسالة فراست فخر رازي
سيد حسين رضوي برقعي و دكتر هادي عالم زاده
|
