|
تاريخ علم >> شماره
پنجم
نسخه کامل مقالات بر
روی سایت قرار دارد.
دستاوردهاي ابنسينا در حوزة علم و خدمات او به فلسفة آن
دكتر
سيد حسين نصر
استاد دانشگاه در رشتة مطالعات اسلامي، دانشگاه جورج
واشينگتن؛ رئيس بنياد مطالعات سنّتي، واشينگتن
zsirat@gwu.edu
(تاريخ دريافت: 21/2/85 تاريخ پذيرش: 18/4/85)
چكيده
خدمات ابنسينا كه عموماً به عنوان يكي از مهمترين فلاسفه
و اطبا شناخته ميشود، به علم و فلسفه موضوع بسياري از
پژوهشها قرار گرفته است. اين مقاله طرحي كلي از فلسفة علم
وي، كه تعيينگر چارچوب نظريِ دريافت او از فلسفة طبيعي
است، به دست ميدهد. اين نوشتار بدون پرداختن به علائق
تاريخي استدلال ميكند كه فلسفة علم ابنسينا سرآغازي مفيد
براي توسعة فلسفة اسلامي علم معاصر است. اين مقاله همچنين
اهميت ابنسينا در فلسفة بهداشت و طب را مورد بحث قرار
ميدهد.
كليد واژهها:
خدمات ابن سينا به علوم گوناگون، فلسفة اسلاميِ علم،
بهداشت و طب در اسلام، ابنسينا و تفكر روشنفكرانة
اسلامي معاصر.
***
توصيف مقدماتي نظريههاي صبح كاذب درنجوم دورة اسلامي
حميدرضا
گياهي يزدي
مدير گروه تاريخ علم بنياد دائرةالمعارف اسلامي، تهران
hgiahi@hotmail.com
(تاريخ دريافت: 28/2/85 ـ تاريخ پذيرش: 14/4/85)
چكيده
در نجوم دورة اسلامي، بينالطلوعين نجومي را «صبح
صادق» ميناميدند. در احكام اسلامي، رؤيت اين پديده،
شاخص شروعِ وقت نماز صبح است. همچنين گزارشهايي
دربارة رؤيتپذير بودن هالهاي كمنور به شكلي كشيده
پيش از صبح صادق، كه «صبح كاذب» ناميده ميشد، [از
دورة اسلامي] بر جاي مانده است. اخترشناسي جديد علت
صبح كاذب را بازتاب نورخورشيد از ذرات غبار بين
سيارهاي ميداند و آن را نور منطقةالبروجي مينامد؛
زيرا در راستاي دايرةالبروج امتداد مييابد. بيشتر
منجمان دورة اسلامي منشأ اين پديده را همانند صبح
صادق، بازتاب نور خورشيد در جوّ زمين پنداشتهاند.
البته برخي از آنان، بنا بر شواهد به دست آمده از
رصدهايشان دريافته بودند كه منشأ صبح كاذب نميتواند
پراكندگي نور خورشيد در جوّ زمين باشد؛ اما نتوانسته
بودند نظرية علمي جديدي را براي تبيين منشأ واقعي آن
جايگزين نظريههاي موجود كنند. در اين توصيف مقدماتي،
نظريههاي گوناگون دربارة منشأ و ويژگيهاي ظاهري صبح
كاذب، از بين متون چاپ شده و چاپ نشدة نجوم دورة
اسلامي، انتخاب و عرضه شده است.
كليد واژهها:
صبح كاذب، صبح صادق، نور منطقةالبروجي،
بينالطلوعين نجومي
***
آرا و آثار حنين بن اسحاق
سيد احمد هاشمي
عضو گروه فرهنگ و تمدن بنياد دائرة المعارف اسلامي
a.haashemi@yahoo.com
(تاريخ
دريافت: 15/11/84 ـ تاريخ پذيرش: 20/4/85)
چكيده
حنين بن اسحاق (194-260ق) يكي از پركارترين دانشمندان
دورة اسلامي است. او در طب، فلسفه، منطق، اخلاق، علوم
طبيعي و كلام مسيحي آثار فراواني تأليف و ترجمه كرده
است. در اين مقاله ضمن معرفي مهمترين آثار او در طب و
فلسفه و منطق، گزارشي مختصر از آراي وي در كلام مسيحي
عرضه ميشود. جدول شمارة 2 نيز تلخيصي سودمند از رسالة
حنين دربارة آثار جالينوس است كه حاوي فهرست نسبتاً
كاملي از ترجمههاي پزشكي حنين و ياران اوست. اين
مقاله در حقيقت بخش دوم جستاري است كه در شمارة پيشين
مجلّة تاريخ علم با عنوان «مدرسة ترجمة حنين بن اسحاق»
به چاپ رسيده است.
كليد واژهها: كتابشناسيِ حنين بن اسحاق، دانشهاي يوناني،
ترجمههاي عربي، آثار جالينوس، كلام نسطوري.
***
تصحيح و شرح
باب في معرفة سمت القبلةلابيريحان
البيروني (د.440 ق)
با ياد شادروان
مهندس سيد محمدعلي مولوي عربشاهي
سيد محمد مظفّری
دانشجوي كارشناسي ارشد تاريخ علم، دانشگاه تهران
his_sci@yahoo.com
(تاريخ
دريافت: 1/2/85 ـ تاريخ پذيرش: 28/4/85)
چكيده
اين مقاله به معرفی بخشی از يک کتاب منتشر نشده از
ابوريحان بيرونی به نام کتاب فی علم الاسطرلاب
میپردازد. اين بخش دربارة يافتن سمت قبله با استفاده
از اسطرلاب است. همچنين از اين رهگذار، ارتباط
سنّتهای مختلف نجومی
با
عنصر دينی و تأثير متقابل دين اسلام و اخترشناسی بررسی
شده است. نقشههای مربوط به يافتن سمت قبله و اضافاتی
که دانشوران مسلمان به منظور کاربردهای دينی بر
اسطرلاب انجام دادهاند، به عنوان نشانههايي از اين
ارتباط دوسوية بالنده ذکر گرديده و توضيحات هندسی و
رياضی لازم براي توضيح مطلب افزوده شده است.
کليدواژهها:
اسطرلاب، سنّتهای نجومی، نجوم و دين، سمت قبله،
نقشه
***
قاضی صاعد اندلسی دانشمند و مورخ قرن پنجم هجری در كتاب
نامدار خود، التعریف بطبقات الامم، رویکردی خاص به
مقولة علم دارد که بر پاية آن ميتوان اين كتاب را در ردة
کتب تاریخ علم قرار داد. در این مقاله با معیارهای
امروزینِ تاریخنگاری جایگاه این کتاب در دو حوزة تاريخي و
علمي به طور مستقل و با هم بررسي ميشود.
كليد واژهها:
قاضی صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الامم،
تاریخ علم، تاریخ نگاری، معیارهای تاریخ نگاری.
***
مقايسة روشها و معادلات مختلف
برای اعمال کبيسههای گاهشماری هجری خورشيدی در منابع
مختلف
فريد قاسملو
عضو گروه تاريخ علم بنياد دائرةالمعارف
اسلامی و عضو شورای مرکز تقويم دانشگاه تهران
ghassemlou@gmail.com
چكيده (تاريخ
دريافت: 30/6/84 تاريخ پذيرش: 10/2/85)
اکنون هشتاد سال از رسمی شدن گاهشماری هجری خورشيدی
میگذرد. مبدأ اين گاهشماري هجرت پيامبر اکرم (ص) و
ماهيت آن خورشيدی است و نام ماههای آن از گاهشماری
يزدگردی رايج در ايران پيش از اسلام گرفته شده كه شش
ماه اول آن 31 روز بوده، پنج ماه بعدی 30 روزه و ماه
دوازدهم در سالهای عادی 29 و در سالهای کبيسه 30
روزه است. اين سال در نوروز و در لحظة اعتدال بهاری نو
میشود.
اين گاهشماری با آنكه دقيقترين گاهشماري موجود جهان
خوانده شده، اما در تبيين ترتيب اجرای کبيسههاي آن بر
مبنای هر چهار سال يک بار، غفلت ميگردد و فاصلة سال
کبيسه با سال بعدی به پنج سال میرسد؛ يعني اجراي دورة
منظمی برای اين کبيسهها انديشيده نشده يا دستِکم
رسمی نگرديده است. بحث دربارة چگونگی قرار گرفتن اين
کبيسهها از زمان پيدايش گاهشماری جلالی در قرن پنجم
هجری مطرح بوده است. در اين مقاله به مهمترين اين
بحثها و راهحلهای ارائه شده برای آن ميپردازيم.
كليد واژهها:
تقويم، گاهشماری، تقويم هجری شمسی، گاهشماری هجری
خورشيدی، کبيسه.
***
شناسايي نسخهاي خطي دربارة اسطرلاب در كتابخانه مركزي
دانشگاه تهران
سيد محمد مظفري
دانشجوي كارشناسي ارشد تاريخ علم، دانشگاه
تهران
his_sci@yahoo.com
|
